Вахтаға жұмысқа сұхбат кеңсе өмірі туралы фильмдердегі әңгімеге мүлде ұқсамайды. Мұнда ешкім бес жылдан кейін өзіңізді қайда көретініңізді немесе әлсіз тұстарыңызды сұрамайды. Есесіне қырық градус ыстықта жұмыс істеп көрдіңіз бе, бригадир жұмысты наряд-рұқсатсыз бастауды бұйырса не істейсіз, күкіртсутектің неге қауіпті екенін дәл қазір түсіндіре аласыз ба деп сұрайды. Мұнай-газ саласындағы вахталық лауазымдарға іріктеу қаладағы жалдаудан өзгеше құрылған, ал мұны түсінбейтін үміткерлер жалақы туралы әңгімеге жетпей-ақ мүмкіндігінен айырылады.

FSSA командасы көп жылдан бері Атырау облысындағы мұнай-газ және өнеркәсіп жобаларында бос орындарды жабады: жұмысшылар мен стропальщиктерден бастап инженерлер мен супервайзерлерге дейін. Рекрутерлеріміз арқылы мыңдаған үміткер өтеді және көрініс қайталанады: адамдар біліктілігі әлсіз болғандықтан емес, іріктеудің өз форматына дайын болмағандықтан құлайды. Жақсы разряды бар маман құжаттарсыз келеді, өз тәжірибесін шатастырады немесе қауіпсіздік туралы сұраққа «бәрін білемін» деп жауап береді. Төменде вахтаға сұхбаттың іс жүзінде қалай өтетіні, онда нені тексеретіні және үміткерлердің жиі қай жерде сүрінетіні туралы айтамыз.

Вахтаға жұмысқа сұхбат қалай өтеді: іріктеу кезеңдері

Іріктеу әдетте кездесуден емес, телефон қоңырауынан басталады. Рекрутер немесе мердігердің кадр бөлімінің маманы өтініштер бойынша қоңырау шалып, бес-он минут ішінде негізгі нәрселерді тексереді: кәсіби білімі немесе мамандық бойынша куәлігі бар ма, разряды қандай, қайда және қанша уақыт жұмыс істеді, жұмыс беруші ұсынатын 14/14, 28/28 немесе басқа кестеге дайын ба. Көпшілік бұл қоңырауды жеңіл қабылдайды, бірақ бекер. Бұл алғашқы сүзгі, одан өтініш бергендердің ең көбі үштен бірі ғана өтеді. Егер жауаптарыңыз бұлыңғыр болса, жұмыс істеген компанияларыңыздың атауын есіңізге түсіре алмасаңыз немесе түйіндемедегі «дәнекерлеуші» іс жүзінде екі ай көмекші болғаны анықталса, сізді әрі қарай шақырмайды.

Екінші кезең – бетпе-бет немесе бейнесұхбат. Ірі жобаларда оны көбіне екі адам жүргізеді: персонал жөніндегі маман және техникалық маман – шебер, прораб немесе учаске инженері. Біріншісі құжаттарға, уәжге және адамның вахталық режимге қаншалықты сай келетініне қарайды. Екіншісі іс бойынша сұрақ қояды. Электромонтерден электр қондырғыларында жұмысқа рұқсат беру тәртібін, стропальщиктен строп таңдау тәсілін және кран машинисіне қандай белгі беретінін, оператордан газ талдағыш іске қосылса не істейтінін сұрайды. Мұнда оқулықтағы жауап қажет емес: техникалық маман сіздің бұл жұмысты өз қолыңызбен шынымен істегеніңізді естігісі келеді.

Жұмысшы мамандықтарына практикалық тексеру жиі қосылады. Дәнекерлеушіден бақылау үлгісін пісіруді сұрауы мүмкін, оны кейін көзбен және бұзбайтын бақылауға жібереді. Машинистен техникада дағдысын көрсетуді өтінеді. Кейде практиканың орнына еңбекті қорғау мен өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша жазбаша тест өткізіледі: жеке қорғану құралдары, биіктікте жұмыс, отпен жұмыс және апат кезіндегі әрекеттер туралы жиырма-отыз сұрақ. Теңіз сияқты операторлардың нысандарында қауіпсіздік ережелерін білу ерекше мұқият тексеріледі, өйткені онда қауіпсіздік мәдениеті біліктіліктің бір бөлігі саналады.

Инженерлер мен супервайзерлер үшін іріктеу ұзағырақ. Көбіне екі-үш сұхбат болады, оның біреуі ағылшын тілінде өтуі мүмкін, себебі ірі жобаларда құжаттама мен шетелдік мамандармен қарым-қатынас ағылшын тілінде жүреді. Теңіздегі еңбекті қорғау маманы Digital Business басылымына берген сұхбатында жұмыс берушілер үміткерлерден қазақ тілін де, ағылшын тілін де көбірек күтетінін, ал NEBOSH немесе IOSH сияқты сертификаттар қауіпсіздік мамандарына айтарлықтай артықшылық беретінін айтқан.

Үміткер мақұлданғаннан кейін вахташылар «рәсімдеу» деп атайтын кезең басталады, бірақ шын мәнінде бұл іріктеудің жалғасы. Зиянды және қауіпті жағдайлардағы жұмыстар үшін алдын ала медициналық тексеру міндетті, ал медициналық комиссия жұмысқа жібермесе, ұсыныс күшін жояды. Одан кейін кіріспе нұсқаулық, куәліктерді тексеру және нысанға өткізу қағазы. Жаппай жалдау кезінде алғашқы қоңыраудан вахтаға аттанғанға дейін бір апта өтуі мүмкін, ал инженерлік лауазымдарда үш аптадан екі айға дейін созылады.

Вахтаға жұмысқа сұхбатта не сұрайды

Сұрақтарды үш топқа бөлуге болады және әрқайсысына алдын ала дайындалған жөн.

Бірінші топ тәжірибеге қатысты. Қайда, қай нысанда, кім болып, қандай кестемен, қанша уақыт жұмыс істедіңіз. Рекрутерлер жүйелілікті тексереді: түйіндемеде «кен орнында үш жыл» деп жазылса, ал адам қай мердігер, қай учаске екенін айта алмаса, сенім бірден жоғалады. Күндерді, компания атауларын, лауазымдарды және тікелей басшыларыңыздың есімін алдын ала жазып алған пайдалы. Мұнай-газда тәжірибеңіз болмаса, оны ашық айтып, құрылыста, зауытта немесе коммуналдық шаруашылықта не істегеніңізді баяндаңыз: көп дағды ауысады, жұмыс беруші мұны түсінеді. Тәжірибесіз қалай бастау керектігін тәжірибесіз вахтаға қалай орналасу туралы материалда толық талдадық.

Екінші топ – қауіпсіздік туралы сұрақтар. Дәл осы жерде сұхбаттан ең тез құлауға болады. Әдеттегі сұрақтар: наряд-рұқсат деген не және ол қашан керек; биіктікте каскасыз жүрген әріптесіңізді көрсеңіз не істейсіз; жұмысты қауіпті деп санасаңыз, оны тоқтатуға құқығыңыз бар ма. Соңғы сұраққа дұрыс жауап әрдайым дерлік «иә». Ірі операторлардың көбінде жұмысты тоқтату қағидаты бар, ал «шебер айтса, істей беремін» деген үміткер жұмыс беруші ең қорқатын көзқарасты көрсетеді. Парадокс сияқты естіледі, бірақ вахтада сөзсіз бағынатындарды емес, уақытында «тоқта» дей алатындарды бағалайды.

Үшінші топ вахталық режимге дайындықты тексереді. Отбасыңыздан ұзақ айырылуды қалай көтересіз, бұрын вахталық кентте тұрдыңыз ба, нысандағы құрғақ заңға қалай қарайсыз, 11–12 сағаттық ауысымға шыдайсыз ба. Бұл сұрақтар ресми сияқты көрінеді, бірақ олардың артында нақты мәселе тұр: алғашқы вахтаға шыдамай кететін жаңа қызметкерлер мердігерлерге қымбатқа түседі. Жақсы жауап нақты болады: «Ақтаудағы құрылыста 15/15 вахтамен жұмыс істедім, тұрмысқа үйрендім, отбасым хабардар». Нашар жауап – «маған тек ақша тапсам болды».

Жалақы туралы бөлек айту керек. Ақша мәселесін талқылау қалыпты жағдай, бірақ мұны техникалық бөліктен кейін жасаған дұрыс. Нақты сұраңыз: жалақы немесе сағаттық мөлшерлеме қандай, вахталық үстеме бар ма, үстеме жұмыс және жолдағы күндер қалай төленеді, жинау пунктіне дейінгі жолды кім төлейді. ҚР Еңбек кодексінің 135-бабына сәйкес вахта он бес күнтізбелік күннен аспауға тиіс, ал оны отыз күнге дейін тек қызметкердің жазбаша келісімімен ұзартуға болады. 28/28 кестесі кең тараған тәжірибе, бірақ келісім ресімделуі керек, ал жұмыс уақыты жиынтық есеппен жүргізіледі. Сағаттар мен төлемнің қалай есептелетінін вахталық жұмыс әдісі туралы мақалада жаздық.

Үміткерлердің қателіктері мен жасырын тәуекелдер

Ең жиі қате – құжаттарсыз келу. Жұмысқа қабылдау кезіндегі құжаттар тізбесі Еңбек кодексінің 32-бабында белгіленген: жеке басты куәландыратын құжат, білімі, біліктілігі немесе кәсіби даярлығы туралы құжат, еңбек қызметі туралы құжат, әскери міндеттілер үшін әскери есепке алу құжаты, сондай-ақ міндетті болған жағдайда алдын ала медициналық куәландырудан өткені туралы құжат. Жұмыс беруші бұл тізбеден тыс құжат талап етуге құқылы емес, бірақ сұхбатқа біліктілікті растайтын бәрін ала барған дұрыс: куәліктер, білімді тексеру хаттамалары, оқу сертификаттары. «Куәлігім үйде, кейін жіберемін» дейтін үміткер әдетте бәрін бірден әкелген адамға орын береді.

Екінші қате – тәжірибені асыра айту. Техникалық маман адамның жабдықпен шынымен жұмыс істегенін екі-үш минутта түсінеді. Ойдан шығарылған разряд практикалық тексеруде немесе нысандағы алғашқы аптада анықталады, ал бұл шартты бұзумен аяқталады. Еңбек кодексінің 36-бабы бойынша сынақ мерзімі үш айға дейін, ал ұйым басшылары мен бас бухгалтерлер үшін алты айға дейін созылуы мүмкін. «Үшінші разрядпын, төртіншіге өскім келеді» деген адал жауап ойдан шығарылған бесінші разрядтан әлдеқайда жақсы әсер етеді.

Үшінші қате – алкоголь мен есірткіге тексеруді елемеу. Нысандардың көбінде қатаң сергектік режимі бар, тест келген кезде және вахта барысында іріктеп жүргізіледі. Оң нәтиже әдетте нысаннан дереу шығарылуды және жұмыстан айырылуды білдіреді.

Жұмыс беруші тарапынан да тәуекелдер бар. Ең бастысы – жұмысқа орналастыру сылтауымен алаяқтық. Белгісі қарапайым: сізден еңбек шартына қол қойылғанға дейін «кепілді орын», рәсімдеу, «өз» дәрігеріңіздегі медициналық тексеру немесе оқу үшін ақша сұрайды. Байыпты жұмыс берушілер мен адал кадр агенттіктері іздеушілерден түйіндемені қарау, сұхбат немесе ұсыныс үшін ақша алмайды. Тағы бір қауіпті белгі – аттанар алдында еңбек шартының жобасын көрсетуден бас тарту немесе жұмыс берушіңіз кім болатыны туралы бұлыңғыр жауаптар. Аутстаффинг арқылы жұмыс ұсынылса, бұл заңды схема, бірақ ресми жұмыс беруші мен шарттар автобусқа отырғанға дейін аталуы керек.

Мерзімдерді де есте ұстаңыз. Сұхбат пен аттану арасында бірнеше апта өтуі мүмкін: мердігер жобаның басталуын, оператордың келісімін немесе медкомиссия нәтижесін күтеді. Бұл қалыпты, бірақ бір айдан астам түсініксіз үнсіздік – рекрутерден мәртебені сыпайы нақтылауға және басқа нұсқаларды қатар қарастыруға себеп. Өңірдегі жобалардағы өзекті лауазымдарды мұнай-газ саласындағы бос орындар бөлімінен көруге болады.

Бәрін бір ойға сыйғызсақ, ол мынадай: вахтаға жұмысқа сұхбатта білімнен гөрі сенімділікті тексереді. Жұмыс беруші адамды үйінен жүздеген шақырым жердегі нысанға жібереді, онда қате қымбат, ал қайта оқытуға уақыт жоқ. Сондықтан ең шешен үміткер емес, сөзі құжаттарымен, ал құжаттары қолынан келетін іспен сәйкес келетін адам жеңеді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Вахтаға жұмысқа сұхбат қанша уақытқа созылады?

Телефондық скрининг 5–15 минут, бетпе-бет немесе бейнесұхбат 30 минуттан бір сағатқа дейін алады. Практикалық тексеру немесе еңбекті қорғау бойынша тест болса, жарты күн кетеді. Инженерлер мен супервайзерлер үшін іріктеу бірнеше аптаға созылуы мүмкін.

Вахтада жұмыс істеу үшін ағылшын тілін білу керек пе?

Жұмысшы мамандықтарының көбіне ағылшын тілі міндетті емес, дегенмен қауіпсіздік бойынша негізгі терминдерді білу артықшылық береді. Ірі жобалардағы инженерлер, супервайзерлер және еңбекті қорғау мамандары үшін ағылшын тілі жиі міндетті талапқа айналады.

Сұхбатқа қандай құжаттар алу керек?

Жеке куәлік, білімі мен біліктілігі туралы құжат, мерзімі өтпеген кәсіптік куәліктер, қауіпсіздік бойынша білімді тексеру хаттамалары, еңбек қызметі туралы құжаттар және әскери міндеттілер үшін әскери билет.

Жұмыс беруші вахтаға орналастырғаны үшін ақша ала ма?

Шартқа қол қойылғанға дейін сұхбат, «кепілді орын» немесе рәсімдеу үшін ақша талап ету – алаяқтықтың басты белгісі. Адал агенттіктер сыйақыны іздеушіден емес, тапсырыс беруші компаниядан алады.

Тәжірибесіз вахтаға сұхбаттан өтуге бола ма?

Иә, әсіресе жұмысшы, көмекші және ас үй қызметкері лауазымдарына. Мұндай сұхбатта ең алдымен уәжді, тәртіпті, денсаулықты және вахталық режимге дайындықты тексереді, ал кәсіби дағдыны жұмыс беруші орнында үйретуді көздейді.